Շատ եմ սիրում կարդալ պատմություններ նվիրված Սուրբ Ծնունդին և Ամանորին:

Ռոբի և իր ընտանիքի մասին պատմությունը բացառություն չեղավ: Ռոբը Փիրըլ Ս. Բաքի «Ս. Ծնունդի օրվա առավոտյան» պատմվածքի հերոսն էր: 

Ռոբը վեր թռավ քնից միանգամից: Ժամը չորսն էր. դա այն պահն էր, երբ հայրը միշտ արթնացնում էր իրեն`միասին կթելու կովերը: Զարմանալիորեն պահել էր իր մանկության օրերի սովորությունը: Հիսուն տարի անց, երբ հայրն արդեն չկար,արթնանում էր ճիշտ նույն ժամին:Թեև նա ամեն անգամ շուռումուռ էր գալիս անկողնում և նորից քնում բայց,այս անգամ Ս.Ծնունդին նրա աչքին քուն չեր գալիս:Նա մտքով ետ գնաց ժամանակի խորքը, մի երևույթ, որն հաճախ էր կրկնվում:Նա տասնհինգ տարեկան էր և ապրում էր հոր ագարակում:

Սովարական առավոտներից մեկն էր և հանկարծ Ռոբը ունկնդիր եղավ հոր խոսքերին՝ ուղղված մորը:Հայրը ասում էր, որ նա չեր կարող արթնացնել Ռոբին՝քանի որ նա պետք է հանգստանա,իսկ այդ դեպքում նրան օգնող չի լինի:Իսկ մայրը պատասխանեց որ նա ամեն բան միայնակ չի կարող անել և նրան պետք է օգնեն, և Ռոբը արդեն երեխա չէ նա պետք է օգնի իր հորը:Այդ ամեն Ռոբը լսելով հասկացավ որ իր ծնողները շատեն սիրում իրեն,հատկապես հայրը:Ոչ հայրը, ոչ էլ մայրը չէին արտահայտում իրենց սերը երեխաների նկատմամբ: Այդպիսի նրբությունների ժամանակ չկար, ագարակի աշխատանքը կլանում էր նրանց ուշքն ու միտքը:
Հիմա, երբ գիտեր՝ հայրը սիրում է իրեն, առավոտյան այլևս չպիտի ժամանակ կորցներ կամ ստիպեր հորը կրկին արթնացնելու իրեն: Տասնհինգ տարեկան հասակում, երբ Ս. Ծնունդին նախորդող օրվա երեկոյան պառկեց քնելու, սկսեց մտածել վաղվա տոնական օրվա մասին: Սուրբ Ծննդին բոլորը նվերներ են տալիս միմյանց, սակայն երբեմն նվերները այնքան նշանակություն չեն ունենում ինչքան նվիրողի սերը ու վերաբերմունքը: Նույնը և Ռոբի ընտանիքում էր, նրա քույրերը ձեռագործ իրեր էին պատրաստում, իսկ Ռոբը ոչ մի նյութական նվեր չպատրաստեց: Իր մոտ եղած գումարով,նա որոշեց իր հոր համար մի փողկապ գնալ,բայց դա չնչինը կլիներ հոր համար և նա որոշեց անել ամբողջ աշխատանքը հոր փոխարեն:

Արդեն գիշեր էր:Երևի թէ քսան անգամ բացեց աչքերը, վառեց լուցկին ու նայեց իր հնացած ժամացույցին՝ կես գիշեր, մեկն անց կես, երկու: Վերջապես քառորդ ժամ մնացած երեքին՝ վեր կացավ ու հագնվեց: Անձայն ցած իջավ փայտե սանդուղքներով ու կամացուկ դուրս սպրդեց տնից: Կովերն նայում էին իրեն քնատ ու զարմացած աչքերով: Նրանց համար էլ դեռ շուտ էր:
Ինքը երբեք մենակ չէր կթել կովերին, սակայն դա այնքան էլ խրթին չէր թվում հիմա, որովհետև անվերջ մտածում էր հորը անանկնկալ մատուցելու մասին: Ամեն օրվա պես, հայրը կարթնացնի իրեն և, մինչև ինքը շորերը հագնի, կգնա գոմ նախապատրաստելու աշխատանքը՝ կբացի դուռն ու կմոտենա վերցնելու երկու դատարկ թիթեղե մեծ կաթնամանները: Բայց դրանք արդեն լցված կլինեն կաթով ու դրված կաթնատանը:Նա ժպտաց ու շարունակեց կթել եռանդով. կաթը երկու շիթառատ հոսքով լցվում էր դույլի մեջ փրփրալից ու բուրումնավետ:
Կթելու նախկին դժվար գործողությունը կատարվում էր շատ ավելի դյուրին: Դա, այժմ, իր մեջ պարունակում էր ավելի մեծ խորհուրդ. դա նվեր էր իրեն սիրող հոր համար: Չհասկացավ, թե ինչպես ավարտեց աշխատանքը: Երկու կաթի ամանները լցված էին բերնեբերան: Խնամքով ծածկեց ամանները, փակեց կաթնատան դուռն ու չմոռացավ գցել սողնակը:
Վերադառնալով իր սենյակը, նա հազիվ հասցրեց մթության մեջ հանվել ու նետվել անկողնու մեջ. արդեն լսվում էր հոր վեր կենալու աղմուկը: Վերմակը քաշեց գլխին, որպեսզի խլացնի իր արագ շնչառության ձայնը: Դուռը բացվեց և հայրը ներս մտավ տալով Ռոբի անուն,որ պետ է վեր կենա նույնիսկ Ս.Ծնունդի օրը: Դուռը փակվեց: Պառկած ծիծաղում էր ինքն իրեն. մի քանի րոպեից հայրը կիմանար ամեն բան: Սիրտը հուզմունքից պատրաստ էր դուրս թռչել մարմնից: Րոպեներն անցնում էին դանդաղ՝ տաս, տասնհինգ, չգիտեր ինչքան, երբ լսվեց հոր քայլերի ձայնը: Դուռը բացվեց. ինքը դեռ պառկած էր:հայրը մոտեցավ անկողնուն ու գորովալից քաշեց վերմակը,ասելով որ լավ է հիմարացրել իրեն:Իսկ Ռոբը պատասխանեց,որ դա Ս. Ծնունդի առթիվ է:Մթության մեջ, գտավ հորն ու սեղմեց գրկին: Զգաց, թե ինչպես հոր բազուկները փաթաթվում են իր մեջքին: Նրանք չէին տեսնում իրար դեմքերը:Հայրն ասաց որ դա Ս. Ծնունդին ստացած ամենալավ նվերն է և դա նա կհիշի ամեն Ս. Ծնունդին մինչև մահ:

Նրանք դա մտաբերում էին միասին, մինչև հոր մահը: Հիմա իր մենության մեջ հիշում էր, թե ինչպես Ս. Ծնունդի այդ օրհնյալ լուսաբացին, ինքը մենակ, կովերի հետ գոմում, իր նվերն էր պատրաստում ճշմարիտ սիրո համար: Իսկ այս առավոտյան, նա ցանկանում էր մի կարտ գրել կնոջը և նշել, թե ինչքան շատ է սիրում նրան: Չէր հիշում վերջին անգամ, երբ էր խոստովանել իր սերը, թեև սիրում էր նրան այնքան առանձնահատուկ և զորեղ, որ դա չէր զգացել նույնիսկ երիտասարդ օրերին: Կինն էլ իրեն էր սիրում և ինքը երջանիկ էր դրանով: Կյանքի ամենամեծ հաճույքը սիրելու ունակությունն է: Իսկ սերը դեռ վառ էր իր հոգում ու սրտում:Նա համոզված էր՝ սիրո զգացմունքն իր մեջ պահպանվել էր շնորհիվ այն բանի, որ տարիներ առաջ ընկալել էր հոր սերն իր նկատմամբ: Այդպես է՝ սերն է ծնունդ տալիս սիրույն: Նա կարող էր նվեր տալ նորից ու նորից: Այս առավոտ, Ս. Ծնունդի այս բարեբաստիկ լուսաբացին, նույնը կանի իր պաշտելի կնոջ համար: Դա կլինի նամակի ձևով, որպեսզի կարդացվի ու մնա հավիտյան…Նա մոտեցավ գրասեղանին ու սկսեց իր սիրո նամակը ուղղված կնոջը. «Իմ թանկագին սեր…»:

Սանգրիա իսպանական միջին թնդության  ալկոհոլային խմիչք է՝ գինու հիմքի վրա (հաճախ — կարմիր)՝ մրգերի, հատապտուղների, շաքարի, ինչպես նաև մեծ քանակությամբ բրենդիի և չոր լիկյորի հավելումով:

Սանգրիան հայտնվել է հարավային Իսպանիայում 19-րդ դարում, չնայած գինու և ջրի, այլ ըմպելիքների կամ մրգերի հետ խառնելու պրակտիկան հայտնի է եղել դեռ Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանից: Մրգեր հավաքողները իրենց հետ տանում էին տիկեր՝ կարմիր գինով, որին ավելացված էր ջուր: Այդ նույն  տիկերում նրանք քամում էին թարմ  ցիտրուսային մրգերի հյութ: Այս խառնուրդը թեթևացնում էր աշխատանքը արևի տակ և թարմացնում՝ չհանգեցնելով ուժեղ արբեցման:

Ըստ մի լեգենդի ըմպելիքը ստեղծել են գյուղացիները 17-րդ դարի վերջին՝ Իսպանիայի գինեգործական արվարձաններից մեկում: Այնպես էր ստացվել, որ նրանք մի քանի տարի չէին կարողանում լավ բերք ստանալ երաշտի և սառը եղանակի պատճառով: Խոշոր հողատերերը բերքի բացակայության համար մեղադրում էին գյուղացիներին, և սկսում են լայնածավալ զինված պայքար, որի արդյունքում հարյուրավոր մարդիկ մահանում են՝ այդ թվում կանայք և երեխաներ: Արյունահեղությունը դադարեց միայն այն ժամանակ, երբ գյուղի բնակիչները նրանց հյուրասիրեցին հրաշալի ըմպելիք՝  պունշ պատրաստված կարմիր գինուց, մրգերից և շաքարից: Նրա համից հիացած ֆեոդալները հանդարտվեցին, գյուղացիները Լա Ռիոխայի արյունալի ողբերգության հիշատակին իրենց ստեղծած ըմպելիքը սկսեցին անվանել սանգրիա: Մեկ այլ լեգենդի համաձայն, այս ըմպելիքի հեղինակը հանդիսանում է իտալացի զինվոր Հելիո Գաբալը, ով երկար ժամանակ իր մեջ կրում էր ցիտրուսային գինի ստեղծելու երզանքը: Նա դրա վրա ծախսեց երկար տարիներ. սկզբում իր հայրենքում հետո Իսպանիայում, սակայն այդպես էլ չկարողացավ ստեղծել նարնջի գինի: Երեկոներից մեկի ժամանակ զայրացած Գաբալը, հասկանալով, որ ոչինչ չի ստացվել իր մոտ, վշտից մի քանի խոշոր կտոր նարինջ գցեց խաղողի գինու մեջ՝ հայտարարելով՝ չնայած անհաջողությանը պետք է խմի միայն ցիտուրսային գինի: Ապշած իսպանացիները կախարդված հետևում էին, թե ինչպես են իտալացիները խառնում արնագույն ըմպելիքը: Համտեսելով այն բացականչեցին «Es Sangre del Diablo!» (իս. «Սա սատանայի արյուն է»): Գաբալը ճանաչվեց  հերետիկոս և սատանայի մեղսակից, կալանավորվեց, այնուհետև այրվեց խարույկի վրա: Նրա ստեղծած ըմպելիքի համար էլ հաստատվեց սանգրիա անունը: Միայն մի քանի տարի անց ինկվիզիցիան հանեց արգելքը և թույլատրեց պատրաստել սանգրիա: Այդ ժամանակվանից սկսած այն ամենահայտնի ալկոհոլային կոկտել է Իսպանիայում: Նախորդ դարի սկզբին Իտալիայում նորաձև էր դարձել փրփրուն գինու,մրգերի և անուշեղենի խառնուրդը, որից ստացվում էր փրփրուն սանգրիա, որը տարբերվում էր իր ավելի թարմ և նուրբ մրգածաղկային համով: Սակայն հարավային Եվրոպայի տարածքում սանգրիայի մասին երկար ժամանակ ոչինչ հայտնի չէր:

La sangría es una bebida alcohólica española de concentración media a base de vino (a menudo tinto) con la adición de frutas, bayas, azúcar, así como una gran cantidad de brandy y licor seco.

La sangría apareció en el sur de España en el siglo XIX, aunque la práctica de mezclar vino y agua con otras bebidas o frutas era conocida desde el Imperio Romano. Los recolectores de fruta llevaban tartas con vino tinto al que se agregaba agua. En esas mismas latas, exprimieron jugo de cítricos frescos. Esta mezcla aligera el trabajo bajo el sol y lo refresca sin causar borracheras severas.

Según una leyenda, los campesinos crearon el vino en una de las bodegas españolas a fines del siglo XVII. Resultó que durante varios años no pudieron obtener una buena cosecha debido a la sequía y el clima frío. Los grandes terratenientes atribuyeron la falta de cosecha a los aldeanos y lanzaron una lucha armada masiva que dejó a cientos de personas muertas, incluidas mujeres y niños. El derramamiento de sangre se detuvo solo cuando los aldeanos los invitaron a una bebida maravillosa hecha de vino tinto, fruta y azúcar. Los señores feudales la abrumaron, los campesinos comenzaron a llamar a su bebida en memoria de la sangrienta tragedia de La Rioja una sangría. Según otra leyenda, el autor de esta bebida es el soldado italiano Helio Gabal, que durante mucho tiempo había soñado con hacer vino cítrico. Pasó muchos años en eso. Al principio en su tierra natal en España, no pudo producir vino de naranja. Enfurecido en una de las noches, Gabal, al darse cuenta de que no se le había ocurrido nada, arrojó varias piezas grandes de naranjas al vino de uva, anunciando que solo bebería vino de cítricos a pesar del fracaso. Los asombrados españoles vieron cómo los italianos mezclaban su sangrienta bebida. Al probarlo gritó “¡Es Sangre del Diablo!” (Es decir, “Esta es la sangre de Satanás”). Gabal fue reconocido como un hereje y compañero de Satanás, arrestado y luego quemado en una hoguera. Para la bebida que creó, se afirmó el nombre sangría. Solo unos años más tarde, la Inquisición levantó la prohibición y permitió la fabricación de sangría. Ha sido la bebida alcohólica más popular en España desde entonces. En la primera parte del siglo pasado en Italia, el vino espumoso, la fruta y la confitería se pusieron de moda, lo que resultó en una sangría espumosa, que difería de su sabor afrutado más fresco y delicado. Pero durante mucho tiempo en el sur de Europa no se sabía nada sobre la sangría.

Էմպանադա ուտեստը, տարածված է Պիրենեյան թերակղզում և Լատինական Ամերիակայում: Սովորաբար պատրաստվում է ցորենի ալյուրից (բայց, օրինակ, Վենեսուելայում պատրաստվում է եգիպտացորենի ալյուրից) և տապակվում է ձեթի կամ յուղի մեջ: Իսպանիացիների շնորհիվ ուտեստը տարածվել է Ֆիլիպիններում, և վերջին հարյուրամյակի ընթացքում Լատինական Ամերիկայի եկվորների հետ միասին լայն տարածում է գտել նաև ԱՄՆ-ում: Ուտեստն ի սկզբանե բնորոշ չէր պորտուգալական և բրազիլական խոհանոցներին և համարվում էր իսպանախոս երկրներից փոխառված ուտեստ:

Էմպանադայի հայրենիքը համարվում է իսպանական նահանգ Գալիսիան, 1520 թվականին այն առաջին անգամ հիշատակվել է Ռոբերտ դե Նոլայի կողմից, խոհարարական գրքում՝ կատալոնական լեզվով:Արգենտինայի յուրաքանչյուր նահանգ ունի իր բաղադրատոմսը բուսայուղով էմպանադայի տապակման համար: Արգենտինայի հյուսիս-արևմուտքում էմպանադան լցոնում են  կարտոֆիլով  կամ ոլոռով, խոհարարները գինու գավառներում ավելացնում են նաև չամիչ, իսկ Լա Ռիոխայում ուտեստը լցոնվում է ձիթապտուղներով:  Տուկումանում  նրանք փոքր են և երբեմն լցոնված են հավի մսով և բանջարեղենով: Կատամարկայում կծու են, իսկ Կորդովայում քաղցր և մեծ: Սան Խուանում ուտեստին ավելացնում են մեծ քանակությամբ համեմունքներ, իսկ Մենդոսայում` ավելի շատ սոխ, քան միս: Պատագոնիայում միջուկը պատրաստվում է գառան մսից, ծովախեցգետնից կամ նապաստակի մսից, Կոռիենտեսում և Սանտիագո դել Էստերոյում այն երբեմն լցոնվում է լեռնային նապաստակի մսով: Երկրի հյուսիս-արևելքում ցորենի ալյուրին հաճախ խառնում են նաև մանիոկայի ալյուր:Արգենտինայում էմպանադան ուտում են դեղին պանրով և խոզապուխտով, հավի մսով կամ սպանախով: Լինում են էմպանադաներ քաղցր միջուկներով, բայց արդեն կոչվում են պաստելներ: Էմպանադան ուտում են ձեռքերով՝ չոր կարմիր արգենտինական գինով:

Empanada es un plato popular en la península pirenaica y América Latina. Generalmente se hace con harina de trigo (pero en Venezuela, por ejemplo, con harina de maíz) y se fríe en aceite vegetal o aceite. Gracias a los españoles, el plato se ha extendido a Filipinas y se ha generalizado en los Estados Unidos junto con los inmigrantes latinoamericanos durante el siglo pasado. El plato no era originalmente típico de la cocina portuguesa y brasileña y se consideraba un plato prestado de países de habla hispana.

La patria de Empanada se considera la provincia española de Galicia, mencionada por primera vez por Robert de Nola en el libro de cocina catalana en 1520. Cada provincia de Argentina tiene su propia receta para freír empanada con un aceite vegetal. En el noroeste de Argentina, las empanadas se rellenan con papas o guisantes, los cocineros también agregan pasas en las provincias vinícolas, y en La Rioja el plato se rellena con aceitunas. En Tukum son pequeños y a veces rellenos de pollo y verduras. En Catamarca son picantes y en Córdoba dulces y grandes. En San Juan, las especias se agregan al plato, y en Mendoza más cebollas que carne. En la Patagonia, el grano está hecho de carne de cordero, camarones o conejo, en Corientes y Santiago del Estero a veces se rellena con carne de conejo de montaña. En el noreste del país, la harina de trigo a menudo también se mezcla con harina de mandioca, y en Argentina se come con queso amarillo y jamón, pollo o espinacas. Hay empanadas con rellenos dulces, pero ya se llaman pasteles. Empanada se come a mano con vino tinto argentino seco.

Պաելյան իսպանական ազգային ուտեստ է: Պատրաստվում է բրնձով, զեյթունի ձեթով, զարդարվում քրքումով: Պաելյայի մեջ երբեմն ավելացնում են ծովամթերք, բանջարեղեն, հավի միս: Անվանումը ծագում է լատիներեն «patella»` «թավա» բառից: Պաելյայի պատրաստման բազմաթիվ բաղադրատոմսեր կան: Դասական պաելյան, բացի բրնձից, ներառում է 6-7 տեսակ ձուկ, ծովամթերք, հավի միս, սպիտակ գինի, կանաչի և համեմունքներ: Իսպանիայի որոշ շրջաններում՝ պաելյա պատրաստում են նաև լոբուց:Ավանդաբար պաելյա են մատուցում կիրակի օրերին և Սուրբ Հովսեփի օրը`  մարտի 19-ին:

• 

• 

Շատ մարդիկ, ովքեր իսպանացիներ չեն, պաելյան համարում են իսպանական կերակրատեսակ, սակայն իրենք իսպանացիները համարում են, որ այն բացառապես Վալենսիային հատուկ կերակրատեսակ է: Վալենսիացիները պաելյան համարում են իրենց շրջանի խորհրդանիշը: Այսօր դժվար կարելի է գտնել իսպանական ռեստորան, որի ճաշացանկում չլինի պաելյա: 20-րդ դարի ընթացքում նրա համբավը այնքան է տարածվել, որ այսօր պաելյա են առաջարկում եվրոպական գրեթե բոլոր ռեստորանները: Պաելյայի նկատմամբ այսպիսի հետաքրքրությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ բացի վալենսիական ավանդական պաելյայից` բազմաթիվ տարբերակներ են ձևավորվել, օրինակ` ծովամթերքով (paella de marisco), խառը (paella mixta):

Պաելյայի տարատեսակները

• «Վալենսիական պաելյան» պատրաստում են սպիտակ բրնձից, կանաչ բանջարեղենից, մսից (նապաստակ, հավ, բադ), խխունջից, ընդեղենից և համեմունքներից:
• Ծովամթերքով պաելյայի» պարագայում միսն ու խխունջները փոխարինում են ծովամթերքով, իսկ բանջարեղեն ու ընդեղեն չեն օգտագործում: Պաելյա պատրաստող խոհարարների մեծ մասը օգտագործում է բրնձի` calasparra կամ bomba անունով տարատեսակը: Պաելյայի մյուս կարևոր բաղադրիչները զեյթունի ձեթն ու քրքումն են:
• «Սև բրինձ» պաելյան պատրաստում են ծովային հատուկ փափկամորթներից, իսկ սև գույնը ստանում են դրանցից անջատվող սև զանգվածից:
• «Կեղևով բրինձը» պատրաստում են բրնձից, քրքումից, հավի արգանակից, լոլիկից, սխտորից, հավի մսից, սպիտակ և արյունային երշիկներից, նրբերշիկից, ձվից:

La paella es un plato nacional español. Elaborado con arroz, aceite de oliva, decorado con cúrcuma. A veces se agregan mariscos, vegetales y pollo a la paella. El nombre deriva de la palabra latina “rótula”. Hay muchas recetas para cocinar paella. La paella clásica, además del arroz, incluye 6-7 tipos de pescado, mariscos, pollo, vino blanco, verduras y especias. En algunas partes de España, la paella también se prepara con frijoles, tradicionalmente servidos los domingos y el Día de San José el 19 de marzo.

Muchas personas que no son españolas se refieren a Paula como un plato español, pero los españoles lo consideran un plato exclusivo de Valencia. Los valencianos consideran a Paellan el símbolo de su región. Hoy es difícil encontrar un restaurante español sin menú en el menú. Durante el siglo XX, su fama fue tan extendida que hoy en día casi todos los restaurantes europeos ofrecen paella. Tal interés en la paella se debe al hecho de que, además de la paella tradicional de Valencia, se han desarrollado muchas variantes, como la paella de marisco y la paella mixta.

Variedades de paella.

• El “paeliano valenciano” está hecho de arroz blanco, vegetales verdes, carne (conejo, pollo, pato), hélice, legumbres y especias.
• En el caso de la paella de mariscos, la carne y los caracoles se reemplazan con mariscos, y no se usan vegetales y verduras. La mayoría de los cocineros de paella usan arroz llamado calasparra o bomba. Otros ingredientes importantes de la paella son el aceite de oliva y la cúrcuma.
• El cubo de “arroz negro” está hecho de maderas blandas marinas especiales, y el color negro se obtiene de la masa negra que los separa.
• El “arroz con cáscara” está hecho de arroz, cúrcuma, caldo de pollo, tomates, ajo, pollo, morcillas blancas y de sangre, salchichas, huevo.

Նոյեմբերի 16-18-ը Ավագ դպրոցի աշակերտներով գնալու են Արատես տոնելու հարսային ծեսը,որը ամեն տարի նշվում է նոյեմբերին 16-ին:

Նպատակը

• Հայրենագիտական-ուսումնական ճամփորդություն դեպի Արատես, Եղեգիսի կիրճ և հարակից վանքեր ու եկեղեցիներ:
• Քայլարշավ Արատեսով՝ նոր և հին սեբաստացիների հետ:
• Աշնանային բերքահավաք՝ ընկույզ և ալոճ
• Հարիսայի ծես, պատրաստություն, միասնական աշխատանք:
• Տարածքի խնամք զարդարում, տոնախմբություն:
• Թոնիրում՝ լավաշթխիկ

Այցելության կանգառներ՝

• Սևակավան
• Տիգրանաշենի  ոլորաններ.Մասիսը՝ դիտակետից
• Արենիի շուկա
• Եղեգիսի կիրճ
• Եղեգիս
• Արատեսի վանք
• Գետեր՝ Արփա, Եղեգիս, Արատես
  Ետդարձին
• Սելիմի լեռնանցք
• Քարավանատուն
• Սևանա լիճ
• Հայրավանք

Հարսայի պատրաստման մի քանի տարբերակներ

Բաղադրիչները՝ հավի միս – 1 կգ ձավար – 500 գ աղ ըստ ճաշակի յուղ:

Պատրաստման եղանակը՝ Ձավարը մի քանի ժամ թրջել սառը ջրով: Հավի միսը կտրատել, դնել կաթսայի մեջ, վրան լցնել ձավարը, լցնել այնքան ջուր, որ 4-5 սմ. ծածկի կաթսայի պարունակությունը: Եռալուց սկսած փրփուրը հեռացնել: Եփել մարմանդ կրակի վրա: Երբ թանձրանա, սկսել խառնել փայտե գդալով: Եփել այնքան, որ դառնա ծորուն միատարր շիլա:  Պարբերաբար խառնել, որ չկպչի: Ընթացքում առանձնացած ոսկորները հանել: Վերջում աղ անել: Մատուցել`վրան յուղ դնելով: 

Հարիսա

Ըստ ավանդույթի, Երբ Գրիգոր Լուսավորիչը, Խոր վիրապից դուրս գալով, գալիս է Վաղարշապատ, նա վաթսուն օր շարունակ քարոզ է կարդում տեղի հեթանոս հայերի համար: Աղքատներին ճաշ տալու համար նա հրամայում է գյուղացիներին շատ յուղ ու ոչխար բերել։ Երբ բերում են յուղն ու ոչխարը, Լուսավորիչը մորթել է տալիս ոչխարները. մեծ-մեծ կաթսաներ են դնում կրակների վրա, միսը լցնում մեջը և կորկոտն (ձավարը) էլ վրան։ Այնուհետև նա հրամայում է հաստաբազուկ կտրիճներին՝ խառնել կաթսայում եղած միսը, ասելով՝ հարեք զսա։ Այդտեղից էլ կերակուրի անունը մնում է հարիսա։
Հարիսան Մուսալեռցիների համար պատմական անցյալ և խորհուրդ ունի։ Մուսա լեռան հերոսամարտի ընթացքում, պաշարված Մուսալեռցիները ցորեն ու այծի միս են ունեցել ու դրանով են սարքել ապուրը։ Հարիսան եղել է նրանց սննդի միակ աղբյուրն ու կենսական նշանակություն է ունեցել նրանց գոյատևման համար։

Մխիթարյան միաբանությունը ուներ իր գլխավոր խորհրդանիշը՝ զինանշանը: Զինանշանը վահանի նման է ,կենտրոնում կա խաչ: Խաչի ծայրերին կան տառեր` Ո. Կ. Վ. Ա.: Տառերը նշանակում են՝Որդեգիր Կուսին Վարդապետ Ապաշխարութեան: Խաչի չորս անկյուններում կան չորս առարկաներ, որոնք խորհրդանշում են վանականի հոգևոր ճամփորդությունը և բնորոշ են  առաքյալի կյանքին` կրակ,  զանգ, վարդապետի գավազան և բաց գիրք:

• 

Մխիթարյան միաբանության 200 ամյակին Ստեֆանո Ջոնսոնը և Միլանը նվիրեցին մի հուշամեդալ,որն ուներ 66մմ տրամագիծ: Մխիթարյան միաբանության խորդանիշներից մեկն է՝ըմպելիքը՝ մխթարինը,որը պատրաստվում է գաղտնի բաղադրիչներով: